โครงการวิจัยเรื่องการศึกษาและสำรวจเบื้องต้นเกี่ยวกับทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิมในชุมชนท้องถิ่นไทย

ช่วงปี พ.ศ. 2556 – 2557
แหล่งงบประมาณ: กระทรวงการต่างประเทศ
นักวิจัย
1. ดร.ชยันต์ วรรธนะภูติ
2. ดร.มาลี สิทธิเกรียงไกร

โครงการวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการเจรจา ด้านทรัพย์สินทางปัญญา และทรัพยากรพันธุกรรม ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น และด้านการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิม ได้รับทราบข้อมูลในเบื้องต้นว่าประเทศไทยมี ทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิมที่สำคัญอะไรบ้าง และมีชุมชนใดเป็นเจ้าของ ถือครอง หรืออนุรักษ์ไว้ และชุมชนยังมีฐานะเป็นกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และผู้ได้รับประโยชน์ที่สำคัญ ในการพิจารณากลไกเพื่อคุ้มครอง ทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิม ทั้งในระดับประเทศและระหว่างประเทศ อีกทั้งศึกษาและสำรวจเพื่อรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับ ทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิมที่สำคัญในแต่ละภูมิภาค และรับทราบความเห็นจากผู้ถือครองสิทธิ เพื่อประโยชน์ในการประเมินสภาพปัญหาและความต้องการของผู้เป็นเจ้าของ ทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิม โดยคำนึงถึงทุกมิติของการพัฒนาประเทศในด้านเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม

ในการดำเนินการวิจัย มีการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสำรวจวรรณกรรม และวิเคราะห์สถานการณ์ โดยการสืบค้นงานวิจัยจากห้องสมุด แหล่งข้อมูลสำคัญแหล่งต่างๆ และคัดเลือกชุมชนที่เป็นเจ้าของหรือถือครองทรัพยากรในแต่ละภูมิภาคโดยให้ชุมชนจัดส่งตัวแทนมาร่วมในการสนทนากลุ่ม นำมารวบรวมเป็นความเห็นของแต่ละกลุ่ม และสรุปผล พร้อมทั้งมีการจัดการประชุมเพื่อให้ตัวแทนชุมชนเหล่านี้ได้นำเสนอข้อคิดเห็นต่อผู้ที่เกี่ยวข้องด้วย โดยหวังว่าจะช่วยให้หน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องได้ร่วมกันประเมินสถานการณ์ความเป็นเจ้าของการอนุรักษ์ การตื่นตัวของชุมชนต่อภูมิปัญญาท้องถิ่น ทรัพยากรธรรมชาติและการแสดงออกทางวัฒนธรรม

ผลการวิจัยผลพบว่า ในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา งานศึกษาวิจัยส่วนใหญ่มีลักษณะพรรณนาเกี่ยวกับ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และการแสดงออกทางวัฒนธรรมในมิติทางสังคมวัฒนธรรม ระบบคุณค่าที่เห็นความเชื่อมโยงระหว่างทรัพยากรพันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์/ชุมชน แต่ยังขาด งานศึกษาที่เกี่ยวกับข้อพิพาท ปัญหา และการอ้างสิทธิความเป็นเจ้าของ ทั้งนี้จากการสนทนากลุ่มจากตัวแทนชุมชนแต่ละภูมิภาคพบว่า ทรัพยากรพันธุกรรมกำลังตกอยู่ในวิกฤติซึ่งเป็นผลมาจากการพัฒนา ชุมชนท้องถิ่นบางแห่งไม่สามารถที่จะต้านทานความเปลี่ยนแปลง หรือสภาวะวิกฤตที่เกิดขึ้นได้ อย่างไรก็ตาม บางชุมชนได้ดำเนินการจดทะเบียนแสดงความเป็นเจ้าของ แต่อีกด้านหนึ่งหากมีนำไปใช้ประโยชน์ขอเพียงแต่อ้างอิงเท่านั้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าไม่ได้ให้ความสำคัญต่อประโยชน์ทางเศรษฐกิจ อีกทั้งยังพบว่ามีการลดทอนคุณค่าความหมายของวัฒนธรรม ผ่านการส่งเสริมการท่องเที่ยว บางชุมชนมีชาวต่างชาติเข้ามารวบรวมเอาข้อมูลพันธุกรรมทางชีวภาพ ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อนำไปประดิษฐ์คิดค้นและทำประโยชน์ทางเศรษฐกิจ แต่ชุมชนไม่ค่อยมีความวิตกกังวลเรื่องนี้มากนัก อย่างไรก็ตาม ชุมชนส่วนใหญ่ยังขาดความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับทรัพย์สินทางปัญญา และเรียกร้องให้หน่วยงานราชการให้ข้อมูล

จากผลการศึกษา มีข้อเสนอแนะ ในการให้ส่วนราชการ ควรจัดตั้งองค์กรที่ดูแลรับผิดชอบเกี่ยวกับเรื่องนี้อย่างเป็นองค์รวม และควรส่งเสริมให้มีการให้ข้อมูลเกี่ยวกับการคุ้มครอง การจดลิขสิทธิ์ และการขึ้นทะเบียนทรัพย์สินทางปัญญา ด้านชุมชนท้องถิ่น ควรร่วมกันปกปักษ์รักษา คุ้มครอง ทรัพยากร พันธุกรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่นและการแสดงออกทางวัฒนธรรมนั้น สร้างความตระหนักให้แก่เยาวชนรุ่นใหม่ ทำงานประสานกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น อีกทั้งฝ่ายวิชาการ ราชการ และชุมชนท้องถิ่น ควรร่วมมือกันเพื่อกำหนดทิศทางการวิจัยอย่างเป็นระบบที่เกี่ยวกับทรัพย์สินทางปัญญาที่นอกเหนือจากมิติทางกฎหมายและเศรษฐศาสตร์

อย่างไรก็ตาม ผลที่ได้จากการศึกษานี้จะเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับรัฐบาลและผู้แทนหน่วยงานที่เข้าร่วมการเจรจา และเพิ่มน้ำหนักของการเจรจาในเวที ด้านทรัพย์สินทางปัญญา และทรัพยากรพันธุกรรม ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น และด้านการแสดงออกทางวัฒนธรรมแบบดั้งเดิม